Bosanski
Te vaćaren kaj bosnako-hercegovinake medija katastrofalutno džungalo raportiren katari romani nacionalna manjina naj si khaničesko nevipe. Numaj, gova so si but indikativno si kaj vakto nakhaven, thaj nane dikhutno reslipe. Stereotipura si buteder kate, pe sa e riga, thaj dičhol sar si pesko ačhuntnipe.
Džikaj vladino thaj nevladino sektoro vazden pes pala cikno paso ande “mincakoboldipeste/osvještavanju” e forutnen pe phučipeste e Romende, dešbršengo džungalo raportipe ande bih medija, palpale portalura, bistaren fundeske postulatura medijake etike pala raportime.Čačipe si kaj kate si medijaki bićinimaski politika ando dujto dešbršipe e 21 šelbršutnipeste – andi varesavi etička dilema, klikura e konsumentura si varesave save si-len anglalipe. Dureski propaganda e pale gasave stereotipura, bizo gindipe gaći si džungale, numaj te si molipe lačho thaj te ačhol pe godji.
Kana pomekhel e novinaresko kodeks
Plastikane egzamplarura si majbut, majkonkretno thaj majdikhavno lendar definitivno si o prilogo kataro Zvonko Marić savo sasa bićhaldo/emitovano ando Dnevniko 2 FTV-a ko anglunipe ando 2013. brš. O prilogo andaro duj phare kotora si ilustrativno pe but phučipa, thaj majbut džal angle Emiresko Kosturicesko stereotipnikano eksploatacijako andripe koring Roma. Ando angluno kotor, žurnalisto andari FTV-a si ande romani mahala pe Butmireste ko angluno te romasaren familijake reakcije e duj Roma save peren ande auto/vordoneski bibaxt.
Ando angluno off si klasikano narativo kana mothoven e Romende:“e parnimatesa mardini mahala”, “šudre phalenge ćhera”, čhavore save soven thaj phure save dukhaven. O dad kataro jekhto savo perda, e Feridesko Sulejmanovićesko dad, Mehmed Sulejmanović, ande signatura nane familijako anav, numaj “Ferid”. Žurnalisto džal durder ande rodipe pala “maj zurali dukheski koncentracija ” so roda ande “phalesko ćher” kaj sovde ando “xanduko suno e Feridesko Sulejmanovićeske čorrorre.”
Pala leski rromni, pala savi ande off-este von na dija lako anav, o žurnalisto mothoda sar voj “rudjisarel pes e Devlese” koring o dženo savo si došalo pala gova peripe te del o Del te“ reslel les bitherdini khanali”, i te si so Selima (savi naj la kate o familijako anav), ande mothodipe vaćarda kaj numaj rodel te o dženo savo ćerda gova džal prdal pe zakono thaj te astarel phandipeski khanali. Andi angluni minuta si buteder indikatorura kaj si dikhavno te žurnalisto na avel te ašunel dženura save si kate, deso si les i slika savi vov formiril anglal, so si zuralo phagaripe e nijamengo ande žurnalistikani bući.
Džas pe prilogesko dujto kotor – athoska dukhipe, baxtalipe/baro zevkipe, “e vurmensa koring krlalo bašalipe andari baraka e bizurale dudaripensa”. “Kana kote čačo balo – dilino baxtale Roma”. Gova duj citatura andaro off-este si dosta pala dekonstrukcija e stereotipne slikache, savi šaj te mothoven uzo frojdovsko godjaveripe e Romengo ando totaliteto sar o narodo/them savo hi-les numaj “id/ido”: bizo organizacija, kalo kotor amare godjako savo si indjardo numaj uzo fundeske thaj instiktivne haćaripenca. Sar ido, Roma si-len o čačipe te aven jal bibaxtale, jal „dilino“ baxtale, thaj sasto iracionalno ando liduj arakhadipesko moduso.
But pharo si kaj pe direktno drom mothovel pala pharipe e žurnalistikano kodekso ando gova prilogo, čačipe si kaj sa haćaripa e žurnalistesko bizo dikhipe pe paćiv pala bibaxtale, thaj gadija pala gasave kaj vov džal pe nevobršengo baxt/zevkipe, direktno den rezultatura e rasistikane thaj šovinistikane reakcijenca andare komentatura pe prilogesko snimko pe YouTube. Video sasa viralno xarno vakto athoska dikhipe, thaj komentatura pe avere socijalno amalipeske mrežura na oven lačhe. Bilačhe. Gova prilogo e putardipeste si-les piro bilačho rezultato pala romano diskriminirano ćidipe, thaj gova žurnalizmo si pala sako krisipen.
Te si gova raportime jekh putardino serviso, so trubuj te dozačaren e averende medijende andi BiH? Te si gova e profesionalne standardura save o ćher sar FTV trubuj te resljarel, naj si bibaxtalipe thaj ćoxanipe biprofesionalno raportime e averen? Dikhas amen sar medija raportime e Romende ando nakhlo brš, thaj irisaripa pe gova phučipa ka aven korkore.
Zorale palo gunoj
Terminako rodipen „Romi“ pe rigende uzo .ba domeno, ande anglune deš rezultatura šov si e fudbalskese klubese Roma. Angluno rezultato si o teksto e Djurdjevdanese pe portalo Klix, džiko jek rezultato thaj xarni paramiča si pe portalo Oslobođenje. Uzo anglune rezultatura si čačipe kaj si pala amaro djinavipesko trupo pe interneto Roma buteder važno thaj cirdikano e Romendar. Aver rig del o teksto savo si but problematično. Članko pe portaleste Dnevnik.ba kataro 24. marsi 2017. si-les o anav “Roma ando Tomislavgrad: dživisaren pe gunojeste, xan ćhudino xapen thaj khonik naj si nasvalo”. Teksto, te šaj te phenen te si o teksto, ando pandž gindipe, del agoreeski alav kaj si kate jekh medicinsko fenomeno, a naj gindipe e bidikhline thaj mukline manušende bizo fundeske uslovura pala egzistencija. “Teksto” si ando čačipe o strundjipen pala o prilogo BHT1 savo čerda o žurnalisto Frano Mioč, savo si mothodino ando 23. marsi andi emisija “Teharin pala savore”. E gova istardipensa, prilogo BHT1 si pale gasavo problematično sar gova pe FTV, numaj, uladipe e averestar si kaj ando gova i familija savi dživisarel pe gunojeste nane anav, džikaj pala duj Romnja naj-len signatura.
O reportero Mioč, čačipe, del kvalificikacija pala džuvdipeske uslovura pala goja familija sar “bimanušvali”, numaj athoska ćerel duj majbare doša: pothan te phučel bare manuša sose goja familija andaro Tomislavgrad dživisarel pe gunojeste, BHT1 žurnalisto del sama pe duj čhavorro andari goja familija save na džan ande škola ( pe gova avel čačo realno dejako irisaripe: “A sar ka džan kana najma uslovura?”), thaj athoska ando agoresko off-este del katastrofalnikano agoresko alav te “dživdipeski paramiči e gova manušendar ando adjivesutno vakto naj si čačo thaj jednostavno te haćaren ”, so pale del slika e Romende sar “manuša e idestar”. Athoska sa bilačheski vorba gova reportero, leski vorba kaj te avel bi “manušvalo te ažutinen odolese so si von o kotor e amalipestar“ si baro dilinipe.
Akharipensa pe amalipesko racio gova stereotipna slika džal handuko. Ko agor, haćardo si sa, odolese so si čačimata kote. Familija ačhili bizo čher, dželi pe gunojeste kaj si-la o xape, thaj manuša save si udžile pala gova na ćerde khanči. Thaj na, naj si ando phučipe medicinsko fenomeno, desto sastipe e goja familijaće savo si ando sako momento ando daravipe thaj daravikano. Odoleste si but važno/barikano vadžaj jekh te phučen sose e žurnalistura na roden bare manuša, thaj sose na phučen len te phenen savo si šajipe thaj sar si šajipe te prdal pe e opštinake dadeske jakha sasti familija xan gunoj.
Majbaro problemi pe mostarska droma
Pala analiza interesantno si o teksto savo si putardino ando mostarsko Dnevni list 26. aprilo 2017. pe anav “ Rumisardi sasti romani mahala ando Južno logoro”, katari autorka Sandra Peco. Ando teksto, savo mothovel e rumisaripese pala jekh montažni mahala kaj dživisarde, sar autorka ramosarel, 40 familija “save kote na perel sar thaneske/bešavne Roma”, but dikhavno si xoljardipe koring Roma save avile ando Mostar te ćiden sekundarne sirovine jal te mangen (pala save autorka del kvalifikacija sar “problemo savo si bršenca kote pe mostarske droma”).
Pale gasavo, autorka ćerel anegdotalno žurnalizmo savo si but ando phučipe, voj mothovel pale paramiči e bizoanaveski rakli savi sasa anglal o fakulteto ande mostarsko univerziteto kana “ trujalisarde trin romane čhavorre”, thaj sar voj phenda, dije phardipe kaj von džan la te “čhungaren” te voj na den lendje jekh konvertibilna marka. Bizoanaveski rakli, sar voj phenda, sasa “daravnikani” thaj voj ćerda kontakto e redakcijansa ando Dnevni list “sar te rodel ažutipe”, thaj “te mothovel kaj si kote o problemo savo si kate ando amaro foro, thaj kaj vareso trubuj te ćeren sigo pe gova phučipeste”.
Autorka Peco buhljarel durder krlipe, e agoreske alavenca sar “but droma ando vaćaripeste e amare manušenca šaj te ašunen gova alava e Romendar”, thaj uzo gova lundjarel thaj “phardipe e poseske čhurikensa”. Žurnalistikako kodekso si ando kate e phučipeste: angluno,e mothodipensa anglakrisipengo sar si čačipe, thaj athoska xajingesko anonimiziranje savo čačipe o putardipe/javnost na šaj te notisarel koring putardo thaj identifikovano xajingese.
(portal-udar.net)
