Bosanski
Ande 2019. si 120 bršengo kataro bijandipe e romologesko, lingvistesko Rade Uhlik. Vov na avilo o Rom numaj piro sasto džuvdipe thaj bućarno vakto dija pala siklipe thaj romasaripe e Romende. Romano ćerdipe thaj ćerdipe e Romende na agorisarda-pes e Uhlikasa, numaj e pire ćerdipesa thaj bućasa vov semisarda jekh vakto, o vakto 20 šelbršutnipesko.
E Romenca ande BiH kataro agor 19. džiko agor 20. šelbršutnipesko ćerda bući numaj cira autorura, romasarel ande piri romasardini bući pala 120 bršengo kataro Uhlikesko bijandipe profesorka ande Filozofsko fakulteto ando Sarajevo Aiša Softić.
Lengo andripe pala romane problemura avilo andaro avrečhende dikhipe (antropološko, folklorističko, etnološko, historijsko, lingvističko):
–Čačipe si kaj naj si ni jekh bući savi romasarda romano autoro so mothovel marginalni situacija pala romani populacija ande BiH. Saki romasardi bući dija džanipe pala lačheder pindžaripe pala romani problemura ande BiH. Andegova, lengi bući e Romenca avilo numaj e kotorendar. Jekh jekhoro sasa Rade Uhlik. Vov ćerda numaj siklovipe e romane čhibjaće thaj kulturaće, thaj e pire bućasa ando sa semnisarda jekh vakto pala savo si o alav.
Uzo leski bući savo romasarel romane čhibjake dijalektura, Uhlikesko lilvaresko ćerdipe sasa butvarno. Katare romane djila (Romane gilja) save iklovde ande Prijedoro 1937., alavari pe bosnaki thaj romani čhib, gramatika, džiko o lil do knjige “Jezik i kultura Roma”/ I čhib thaj i kultura e Romengo (Sarajevo, 1989.).
Kana romasarda e Uhlikese, lilvarni thaj tradavni dr. Hedina Tahirović-Sijerčić romasarda kaj vov si “bareder Rom e Romestar ”:
– Leski bući thaj ćerdipe ažutinen te gurbetsko dijalekto džal avri ando sasto them thaj džiko adjive, pala but barikane Roma thaj pala man, lesko alavari istarda molipe sar majlačho thaj majpaćavno alavari pala gurbetske Romen.
Dr. Hedina Tahirović-Sijerčić, aktivistka, tradavni, lilvarni, autorka si pala but lila katari romani čhib, thaj pala palegasavipe maškare muršikane thaj džuvlikane dženura. Voj ćerda doktorska titula pe Filološko fakulteto ande Beogrado, thaj voj si autorka pala angluni romani-bosnaki alavari. Ande laki lil “Rodni identiteti u književnosti romskih autorica na prostorima bivše Jugoslavije” voj rodel bijandeske identitetura pala Akila Eminova andari Makedonija, Desanka Ristić-Ranđelović, Maja Familić vi Gordana Đurić andari Srbija, Amela Avdić andari BiH thaj Izeta Sejdović andari Crna Gora. Uzo ažutipe savo dija o Fondo otvoreno društvo BiH gova brš voj gatisarda duj lila – “Language and Literatire of Roma within translation in the Western Balkan: Poetry in Selftranslation” vi “Romani čhib – Posebni osvrti na jezik i kulturu Roma”, savi ande novembaresko maškaripe sasa ande štampanje.
Manuša save si-len o šajipe pala džuvdipeski egzistencija šaj te ćeren kulturako barvalipe pala jekh narodo, romasarel ande teksto kataro romano arto.
– Sar gadija e Roma, majčoro thaj majdukhado narodo pe amare pašimata, šaj te ćeren kulturako baravalipe, kana buteder deso 80 procentura dživisaren pe minimumo thaj cireder e minimumastar pala džuvdipeski egzistencija!?
Laki edukacija thaj diploma ačhile bidikhavne ande jekh studija pala Romnjaki situacija. Kote romasarel kaj ande BiH nane romnja save gatisarde univerziteto:
–Čačipe si kaj sem jekhori. Čačipe si kaj von romasarde man ande 1986. bršeste ando lil Nakhlipe Radio Televizija Sarajevo sar angluni diplomirani žurnalistka savi si Romni. Na haćaren man džungalo: Me na mangav te ačhav jekhori, numaj me mangav te na bistaren man. Me dživiv jal vov mangle gova jal na – voj romasarda ande teksto andari 2010. Dr. Tahirović-Sijerčić mothovel aver romane djilavne Rasim Sejdić andari Vlasenica (mulo) savo pire djila gatisarda ande Italija pe romani-talijanski čhib, thaj pindžardo si e djilesa Gazisardi romani violina, thaj Šemso Avdić, o djilavno andari Banja Luka savo akana dživisarel ande Švedska.
Šemso Avdić: Roma si o narodo bijando pala arto
Amen phiraven durder ando čučipe,
so šaj te ćeren amen kate?
Vi na džanol so ka avol manca,
De paćape e Romese, Devla!
Vov rodel e baxt savi naj-leh” – romasarel Avdić ande angluni lil “Zašto me ne rodi neka druga žena”/ Sose na bijanda man varesi aver romni. Vov džal andari BiH 2000.bršesko ande Švedska odolese so, sar aver Roma ande BiH, na astarda e amalipasko thaj phuvjako arakhipe. Gova vakto thaj džuvdipe dija e Avdićese motivura thaj vov romasarda injato lil – “ Karta u jednom smjeru”/“Karta pala jekh drom”, ande savi ćerda sudbinaće dokumentacija pala pandž šel romane familija save si čhordarde pe saste themeste. Promocija pala gova lil sasa but emotivna, vov del vorba pala Udar:
–Sudbina but familijango avile ande fotografikane dokumentura, thaj publika rovda thaj dija barikane emocija. Arto si ande mi odji, sar vi sevdalinka.
Avdić iklista 1985. ande Torino piri angluni poezijaći- djilaći zbirka, pala savi istarda poćin. Ande 2016. Istarda sumnakuni plaketa savi dija leske o predsjedniko ande Themeski romani organizacija Jovan Damjanović. Švedska dija leske o ćher thaj sigurnipe, lačho džuvdipe savo sar Rom thaj artisto naj sesa-les:
–Našti te ćeren komparacija maškare BiH thaj Švedska. Nane šajipe. Švedska si majlačhi phuv pe themeste pala sa pire furutne, džikaj ande BiH e Roma si-len but pharo džuvdipe. I phuv našla-tar e Roma andare Ustavo, Roma našti te aven alosarde thaj našti te ćeren kandidatura pala phuvjako predsjedniko.
A Roma si, vaćarel Avdić, o narodo bijando pala arto: djili thaj ćhelipe si lengo džuvdipe, e djilasa dživinen thaj mulen.
Pala artistura ande gava situacija thaj pašimata, vaćarel, si but pharo. Sar o primjero vov mothovel lilvarni Hedina Tahirović-Sijerčić, pala savi phenel kaj si “i dej e kulturaće ande BiH”:
–Žurnalistka, publicistka, lilvarni, magistrica, doktorica… Vi voj bešel ande Germanija e pire familijesa.
But droma si vaćardino kaj e romane čhavoren nane lačho andripe ande edukacijako sistemo ande BiH. Numaj, kana mothoven e Avdićeski paramiči, savi sasa lungo vakto anglal, gova si jekh plastično primjero sar edukacijako sistemo ćerda diskriminacija thaj sar ande korijeno – ande drab šaj te ćhinel čhavoresko potencijalo thaj zuralipe. Avdić haćarda sar romasarda piri angluni djili sar sikado ande štarto klaso ande fundeski škola Esad Midžić ande Banja Luka. Majlačhe romasaripa avile ande čhavorengo lil “Vesela sveska”:
– Romasardem jekh čhavoreski djiljori: Imam malu loptu, skače kao živa; uvijek je udaram, a nije mi kriva.
Andothan poćin thaj motivacija istardem palma:
–Marda man gadija zuralo thaj me perdem tele pe čanga, thaj dija vorba kaj gova so romasardem čordem e averestar. Kataro gova djive na romasardem pala lungo vakto khanči odolese so daravdem e čamagendar. Gova sikamno maladilem athoska 30 bršengo thaj vov pindžarda man. Mothodilem leske me trin lila save ikljovde ande Italija thaj phučlem les te romasarel pala mo lil jekh recenzija. Vov phenda kaj gova si o šajipe te ćerel čačipe pala man athoska 30 bršengo.
Džiko dživisarda ande Italija vov ikljovda trin djilenge zbirkura thaj e gova lilenca vov irisarda ande BiH 1997. Ande 2000. ćerda o kris te džal avri e phuvjatar. Autoro si pala zbirka “Poezija, poezija”/ Djila, djila, “Romi između prošlosti i budućnosti”/ Roma maškare nakhlipe thaj avindipe, “Romi juče i danas”/ Roma araći thaj adjive, “Krvari cigansko srce”/ O romano ilo ratvarel, “Romi od rođenja do smrti” / Roma e bijandipestar džiko mulipe, “Romska sudbina lancima okovana”/ Romani sudbina e lancurenca phandi, “Karta u jednom smjeru”/ Karta pala jekh drom, “Banja Luko, ljubavi, snovima viđena”/ Banja Luka, kamipe, e sunenca dikhavni.
Selmaneske čhave ando them
Andari bihaćeski familija Selman ando them džan trin artistura – phrala Ferdi thaj Mersud vi phen Selma. Gova talentura, pe dukh, ande piri phuv naj-len dosta uslovura te ćeren arto. Sar but aver terne manuša, bizo dikhipe so ćeren, piri baxt von ka roden ande avralutnipe. Selma djeli avri Bihaćo ande Amerika – New York, thaj akana si pe magisterijate andare likovne arto. Pe struka voj si akademikani artisti- slikarka savi si-la maškarthemeski karijera. Voj ćerel iklovipa te but thana, thaj baro segment pala laki bući si phandipe maškari dej thaj čhej. Ande jekh intervju voj ramosel so si lako motive pala e pire dajako snimko savi ande 47. Bršeste angluno drom džal pe more:
–Phandipe mašari dej thaj čhej si barikano ande mrne buća. Krzo bući savo akharol-pe “Saltwater at 47”/Londi paj pe 47, me mothovav pe dehumanizacija – bimanušvalipe ande savi mi dej dživisarel but bršengo.
Selma vaćarel ande savi situacija laki familija dživisarel ande Bihaćo, kana von angladživisarde djive pe djive. Ande gova situacija voj thaj lake duj phrala resle te gatisaren edukacija thaj te traden pire suna. Artisti, aktivistka, edukatorka, pala pes vaćarel kaj marel opro sako tangaripe:
–Arto si o than ando savo šaj te ćerel-pes i forma pala but eksperimentalne kognitivne alatura. Trajil iklovipe. Angluno, savore trubuj te haćaren kaj e Roma naj san o problem. Problemo si o drom pe savi si e Roma haćarde pe gova them. Te si-len lačheder situacija, trubuj te ćhinen problemura e edukacijasa so šaj te ažutinen e romane terne manuša te džan pe drom e reslipesko. Ćerav but pe phučipe pala e Romengi edukacija ande BiH. Katari nakhli brš ćerav bući pe projekto “Marš u školu”/ Marš ande škola ande kooperacija e BHeart fondacijasa savi si-la o bešipe ande Washington – vaćarda ande jekh intervju pala Jutarnji list/Teharinako patrin.
Selmako phral Mersud akana dživisarel ande Berlino. Džiko dživisarda ande BiH but droma haćarda, sar vaćarel pala Udar, kaj e manuša dikhen les bimanušvale jakhenca:
–Fundeski thaj maškarutni škola gatisarav ande Bihaćo. Sar o čhavo, sajekh kamlem te ćerav slikura. Gova sasa mi motivacija te rodav piro drom ande edukacija. Kana bićindem mrni angluni slika haćardem kaj šaj te dživinav e pire bućatar. Athoska džav andre ande Akademija likovnih umjetnosti ande Banja Luka. Ando Berlino akana ćerav projektura e galeristenca.
Anglal duj čhona putardi si lesko iklovipesko dikhipe Ljepota i zlostavljanje/ Šukaripe thaj tangaripe ande galerija Khai Dikhas:
–Arto si sajekh mi džuvdipeski pašimata, mo jekhoro kamipe. Pala man, o arto si zuralipe, na numaj kana ćerav peski prezentacija sar artisto deso kana marav opro stereotipura- anglakrisipengo. Mrno arto ando gova gindo si univerzalno thaj lesko gindipe si fundesko respekto-paćape pala e manušen bizo dikhipe pe nacija jal religija.
Na avilo lahko drom, repardisarda-pes. Kana dživisarda ande BiH avilo but pharo. Ande avralutnipe mora but te ćerel bući, numaj kote si lačhipe thaj but lahko si te aves o artisto. Numaj, draba-korijenura thaj phandipe e BiHsa ka avel sajekh inspiracija pala leski bući:
– But ćerdem vi kate thaj sesa-man but amalipa e artistenca. Numaj pala e Roma si situacija ande BiH bilačhi, naj-len sa čhavoren pale gasave šajipe pala edukacija, a gova si majbarikano pala anglunipe. Terne manuša si-len o čačipe pe korkoroćerdipe thaj lačho džuvdipe.
Lengo phral Ferdi pale gasavo gatisarda Akademija pala likovne umjetnosti ande Banja Luka. Lenge buća avile dikhavne angluno ande BiH, athoska ande sasti Evropa, thaj adjive si ande Amerika.
Barvali romani tradicija
Ande gova paramiči katare romane artistura našti te bistaren djilavno Marko Aladin Sejdić, čhavo e Rasimestar Sejdićestar. Bijando si 1970. bršeste ande Sarajevo thaj anglune djila pe romani thaj germanski čhib iklovda 1998. bršeste ande Kelno, ande Germanija, ande jekhethane zbirka djiljengo pe akhardipe “Kali čirikli”/”Crna ptica” uzo Stevo Stojko, Hanci Biher thaj Ruždija Sejdović. Ando Milano 2000. bršeste iklovda djalaki zbirka pe akhardipe “Me avav dural”/”Ja dolazim izdaleka”, pe romani thaj talijanski čhib. E romnjasa Gordana Sejdić thaj e talijanikane sociologura vov si koautoro pala “Immagine non disponibile” uzo ISU Universita Cattolica pe talijansikani thaj cira pe romani čhib (2004.). Dživisarel ande Italija thaj ande Germanija.
Ando piro teksto kataro romano lilvaripe dr. Hedina Tahirović-Sijerčić haćarda pe Ragib Seferović, savo si uzo Sandra Rajković koautoro pala o lil “Romani angluni alfabeta” (Prva romska početnica) 2001., vi pe Muharem Serbezovski, djilavno, političaro, autoro (“Šareni dijamanti”/Kotorvale dijamantura, “Cigani A kategorije”/ E Roma A kategorijako, “Rat ciganskih bogova”/ Maripe e romane devlura, zbirka e poezijaće “Putevi vjetrova i cigana” / Droma e bahvaljaće thaj e Romende, “Cigani i ljudska prava”/ E Roma thaj manušikane čačipa, jasine (tradipe), thaj o tradipe pala o Kur’an pe romani čhib.
Opuso katari Hedina Tahirović-Sijerčić si but barvalo thaj kotorvalo, thaj pharo si te djinaven sa so voj ćerda pe gova jekh than. Katari poezija džiko rodipeske siklipeske buća, gova autorka del majbaro barvalipe pala kultura thaj rodipe e Romende. Numaj jekh kotor mothovas amen: “Life Stories in Poetry” /Džuvdipeske paramiča ande poezija ande Tahirović-Sijerčić, Hedina thaj Cynthia Levine-Rasky, eds. “A Romani Women’s Anthology: Spectrum of the Blue Water” / E Romnjangi Antologija: Spektro e plave pajesko, “Rom k’o Grom” /Rom sar gromo (novela), ”Čuj, osjeti bol”/”Ašun, haćar Dukh!” (djila), ”Karankochi-Kochi” (paramiči pala čhavoren), Antologija e romane djilavutne, Phurane romane paramiča…
Pe bibaxtalipe, but romane artistura andari BiH adjive dživisaren ande avralutnipe. Piri bijandeski phuv von na bistaren, thaj i phuv si tema ande lenge buća. Pe gova drom von ćeren lahko drom pala bući pala avinde generacija e Romen, save šaj pe sigo drom maren diskriminacija thaj phari situacija ande BiH, thaj ando avindipe šaj te mothoven gači si barvali thaj kotorvali romani kultura thaj tradicija.
(portal-udar.net)
